Dla wielu osób starszych w całej Europie świadczenia emerytalne stanowią główny filar finansowy wspierający ich życie po zakończeniu aktywności zawodowej. Najnowsze dane podkreślają kluczową rolę publicznych systemów emerytalnych i świadczeń socjalnych, które często stanowią ponad 70% – a czasem ponad 80% – całkowitego dochodu gospodarstwa domowego osób starszych, co podkreśla ich fundamentalne znaczenie dla stabilności ekonomicznej w późniejszych latach życia.
Poziom emerytur w Europie: Przegląd
W 2022 roku średnie roczne wydatki na emerytury z tytułu starości na jednego beneficjenta w Unii Europejskiej wyniosły około 16 138 euro, co przekłada się na około 1345 euro miesięcznie. Średnia ta jednak maskuje znaczące dysproporcje na kontynencie.
Zakres rocznych średnich emerytur z tytułu starości w UE był bardzo zróżnicowany:
| Kraj (UE) | Średnia roczna emerytura (nominalna) |
|---|---|
| Najniższa (Bułgaria) | 3 611 € |
| Najwyższa (Luksemburg) | 31 385 € |
Biorąc pod uwagę kraje EFTA i kraje kandydujące do UE, spektrum rozszerza się jeszcze bardziej, od 1648 euro w Albanii do 35 959 euro w Islandii. Warto zauważyć, że kilka krajów nordyckich, w tym Norwegia i Dania, również odnotowało średnie roczne emerytury przekraczające 30 000 euro, a Szwecja (22 436 euro) i Finlandia (21 085 euro) znacznie przewyższały średnią UE.
Z drugiej strony, wiele krajów kandydujących do UE odnotowuje najniższe średnie emerytury. Należą do nich Albania (1648 euro), Turcja (2942 euro), Bośnia i Hercegowina (3041 euro), Serbia (3486 euro) i Czarnogóra (3962 euro). Liczby te podkreślają znaczącą przepaść między najwyższymi a najniższymi poziomami emerytur obserwowanymi w Europie.
Wśród największych gospodarek UE, często nazywanych „Wielką Czwórką”, wszystkie odnotowały średnie emerytury powyżej średniej UE. W tej grupie Włochy przodowały z kwotą 19 589 euro, a za nimi plasowały się Francja (18 855 euro), Hiszpania (18 100 euro) i Niemcy (17 926 euro).
Regionalne dysproporcje w świadczeniach emerytalnych
Analiza średnich danych dotyczących emerytur ujawnia wyraźny podział Wschód-Zachód, przy czym kraje Europy Zachodniej i Północnej ogólnie zapewniają znacznie wyższe świadczenia. Kraje Europy Południowej zazwyczaj radzą sobie lepiej niż ich wschodni odpowiednicy, ale nadal pozostają w tyle za Europą Północną. Najtrudniejsze finansowo krajobrazy emerytalne koncentrują się na Bałkanach i w Europie Wschodniej, szczególnie w krajach kandydujących do UE.
Wpływ standardów siły nabywczej (PPS)
Chociaż dane nominalne wskazują na ogromne różnice, te nierówności znacznie się zmniejszają po skorygowaniu o standardy siły nabywczej (PPS). PPS uwzględnia różnice w kosztach utrzymania, zapewniając dokładniejsze porównanie rzeczywistego poziomu życia.
Na przykład, stosunek między najwyższą a najniższą średnią emeryturą w UE spada z 8,8 w ujęciu nominalnym do 3,5 w PPS. Ta korekta ujawnia bardziej sprawiedliwy rozkład siły nabywczej emerytur w całym bloku. W ujęciu PPS średnie wydatki na emerytury na beneficjenta w UE wahały się od 5978 PPS na Słowacji do 21 162 PPS w Austrii. Poza UE Albania odnotowała najniższy wynik na poziomie 3019 PPS, natomiast Turcja z 8128 PPS uplasowała się wyżej niż kilka państw członkowskich UE, co pokazuje wartość tej korekty.
Najnowsze trendy w wartościach emerytur (2022)
W 2022 roku tylko kilka krajów odnotowało niewielki spadek średnich wartości emerytur (mniej niż 5%) w porównaniu z rokiem poprzednim. Były to Turcja, Irlandia i Grecja. W Turcji spadek ten był przede wszystkim spowodowany gwałtowną deprecjacją waluty krajowej, co wpłynęło na wartość emerytur wyrażoną w euro.
W przeciwieństwie do tego, Bułgaria odnotowała największy wzrost o 33%, a za nią Czechy o 16%. Kilka innych krajów, w tym Łotwa, Litwa, Czarnogóra i Rumunia, również odnotowało wzrost emerytur przekraczający 10%.
Wyzwania w zakresie adekwatności emerytur i włączenia społecznego
Pomimo kluczowej roli, jaką odgrywają emerytury, ich adekwatność pozostaje poważnym problemem. Prognozy wskazują na spadek wskaźników zastąpienia dochodów emeryturami – czyli odsetka dochodów sprzed przejścia na emeryturę pokrywanego przez emeryturę – w ciągu najbliższych czterech dekad. Trend ten wywiera presję na przyszłą adekwatność świadczeń.
Od 2019 roku ryzyko ubóstwa i wykluczenia społecznego wśród osób starszych rośnie w całej UE, głównie z powodu wzrostu względnego ubóstwa dochodowego. W 2022 roku około 18,5 miliona osób w wieku 65 lat i starszych w UE – czyli ponad jedna na pięć – było zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. Liczba ta rośnie zarówno z powodu wzrostu wskaźnika ubóstwa, jak i szerszej zmiany demograficznej w kierunku starzejącego się społeczeństwa. Dla wielu starszych osób obecny dochód z emerytury często znacznie odbiega od ich zarobków sprzed przejścia na emeryturę, co utrudnia im utrzymanie wcześniejszego standardu życia.
Utrzymująca się luka w emeryturach ze względu na płeć
Dysproporcje w dochodach emerytalnych są szczególnie dotkliwe ze względu na płeć. Starsze kobiety konsekwentnie borykają się z wyższym ryzykiem ubóstwa niż mężczyźni w każdym kraju UE. Średnio kobiety w UE otrzymują o 26,1% niższe dochody z emerytury niż mężczyźni. Co więcej, niewielka, ale znacząca część, 5,3% kobiet, w ogóle nie otrzymuje emerytury. Te znaczne luki są głęboko zakorzenione w istniejących dysproporcjach płacowych między płciami, krótszych lub przerywanych ścieżkach kariery oraz większej częstości pracy w niepełnym wymiarze godzin wśród kobiet.
